Filosoferen als een cyborg

Een tweede brein

Over het leven nadenken is leuk, maar er blijft vaak teleurstellend weinig hangen. Je hebt een eureka-moment terwijl je dronken op de fiets zit, leest een interessant idee in een boek, een songtekst doet je beseffen dat je het anders wilt aanpakken in het leven. En voor je het weet, ben je alles weer vergeten.

Zelfs áls er een paar ideeën blijven hangen, is dat geen garantie dat je een filosofisch meesterbrein aan het worden bent. Wat zijn een paar losstaande ideeën als ze niet op de proef gesteld worden, met andere ideeën verbonden worden en tot nieuwe inzichten leiden? Eigenlijk zou je net als Tony Stark een holografische supercomputer moeten hebben om al je ideeën op een multidimensionale plattegrond een plekje te geven en met elkaar te verbinden — een digitale versie van je brein.

Goed nieuws: zoiets bestaat.

De Zettelkasten van Luhmann

Een jaar of vijftig geleden worstelde de Duitse socioloog Niklas Luhmann met een vergelijkbaar probleem. Hij had het ambitieuze plan opgevat een universele theorie ontwikkelen voor het geheel van de sociale wetenschappen. Maar hoe verbind je in hemelsnaam alle verschillende stromingen en concepten binnen een heel wetenschapsgebied met elkaar (zonder Tony Stark’s supercomputer)?

Luhmann bedacht een systeem dat hij Zettelkasten noemde. Ieder onderwerp schreef hij op een nieuw papiertje en ieder papiertje kreeg een nummer. Vervolgens creëerde hij verbindingen tussen de briefjes door naar die nummers te verwijzen. Op 124.08 Wortel zou hij bijvoorbeeld geschreven kunnen hebben: Wordt graag gegeten door konijnen (204.12), is goed voor je ogen (31.18) — als wortels en konijnen onder de sociale wetenschappen zouden vallen. Na dertig jaar had Luhmann twee archiefkasten vol met briefjes — een gigantisch netwerk van ideeën dat een groot deel van de sociale wetenschappen besloeg.

De werkwijze van Luhmann mag in zijn tijd behoorlijk ingenieus zijn geweest, tegenwoordig zal zij weinig verbazing oproepen. Losse stukjes informatie die met elkaar verbonden zijn — dat is toch gewoon Wikipedia? Inderdaad is Luhmanns Zettelkasten sterk verwant aan de HyperText-filosofie1. En dat is nog meer goed nieuws: je hoeft geen supercomputer te hebben en ook geen kasten vol met briefjes te verzamelen; je kunt een Zettelkasten prima op je tien jaar oude laptop maken.

Een grafische weergave van de verbindingen tussen mijn notities Een stukje van het ‘netwerk’ van mijn eigen Zettelkasten (lijkt verdacht veel op Starks supercomputer toch?)

Een netwerk van ideeën

Hoe gaat zoiets in zijn werk?

  1. Als je iets interessants bedenkt of leest, sla je dat direct op. Doe dit bij voorkeur in één app2 of notitieboekje om het zo simpel mogelijk te houden. Maak je geen zorgen om mooie taal; het enige dat ertoe doet is dat je het een paar dagen later eenvoudig kunt terugvinden en dan nog weet waar het over gaat. Dit zijn je tijdelijke notities: ze zijn niet bedoeld om te bewaren.
  2. Elke paar dagen ga je door deze tijdelijke notities heen om te zien of er iets interessants tussen zit. Het grootste deel is waarschijnlijk niet relevant en kun je weggooien. Ideeën die interessant zijn, werk je verder uit tot vaste notities.

Vaste notities:

Een vaste notitie ziet er bijvoorbeeld als volgt uit:

Een screenshot van een van mijn vaste notities

Als je een paar weken op deze manier aan de slag gaat, ontstaat langzaam maar zeker een netwerk van ideeën. Telkens wanneer je een nieuw onderwerp toevoegt, groeit je digitale brein. En in tegenstelling tot je eerste brein, vergeet de tweede nooit iets. Word je misschien toch ooit nog een filosofische meester.

Tips voor je eigen Zettelkasten

Software

Qua software is er nogal wat keuze. Mijn persoonlijke favoriet is Obsidian. De screenshots in dit artikel zijn in dit programma gemaakt. Obsidian bevat veel handige snufjes voor het bijhouden van een tweede brein en is gratis te gebruiken. Je zult (vooralsnog) echter wel in markdown6 moeten typen. Roam Research is momenteel de new kid on the block. Het programma bevat talloze manieren om notities (en stukjes ervan) eenvoudig aan elkaar te linken en terug te vinden. Het prijskaartje is met 15 euro per maand echter aan de hoge kant. Andere populaire opties zijn Zettlr, Bear en Zkn.

Ten slotte kun je natuurlijk ook gewoon je eigen favoriete notitieprogramma gebruiken. Gebruik je graag SimpleNote? Evernote? OneNote? Luhmann werkte met papiertjes, dus met OneNote moet het zeker ook kunnen! Zolang je iedere notitie een nummer geeft, kun je er eenvoudig naar ‘linken’ door het nummer in een andere notitie te typen en erop te zoeken. Het is in dat geval aan te raden Christian Tietze’s Zettel ID’s7 te gebruiken.

  1. Hypertekst is het revolutionaire idee dat aan de basis van het internet stond: in plaats van informatie lineair te presenteren (zoals in boeken), kun je door middel van ‘links’ alle informatie via talloze invalshoeken met elkaar verbinden. 

  2. Als je nog geen notitie-app gebruikt, raad ik Braintoss aan, waarmee je jezelf eenvoudig en snel een mailtje stuurt 

  3. Christian Tietze noemt dit ‘atomisch’: onderwerpen worden helder afgebakend zodat je kunt omschrijven hoe ze zich tot elkaar verhouden 

  4. Mooier is Andy Matuschak’s term ‘evergreen’: de inhoud van je body of knowledge ligt niet vast, maar is een weergave van je actuele kennis 

  5. Door links te leggen, dwing je jezelf na te denken over hoe ideeën zich tot elkaar verhouden en maak je je de kennis tegelijkertijd eigen, meent Andy Matuschak

  6. Markdown is een hele eenvoudige taal om tekst op te maken. Deze hele website is geschreven in markdown. 

  7. Tietze nummert zijn ‘Zettel’ met een automatisch gegenereerd nummer waarin de huidige datum en tijd aan elkaar worden geplakt. Bijvoorbeeld 2006152242. Een groot voordeel hiervan is dat het nummer altijd uniek is, waardoor je er eenvoudig op kunt zoeken om gelinkte notities te vinden. Verdere overwegingen vind je in het artikel dat hij erover schreef